brievencontactdaltondownloadshuiswerknieuwsbrief

NijntjeProceonrondleidingschoolgidsschoolkrantthuispaginawerkstukken

     
 

PADDESTOELEN

Marjolein van der Putten.

Heksen en Kabouters wat is een paddestoel bouw van de paddestoel de paddestoel bekende soorten paddestoelen minder paddestoelen op paddestoelenjacht eetbaar, giftig, dodelijk? de champignon de ontdekking van de champignon van grotten naar bovengrondse teeltruimten de truffel

Heksen en kabouters

Vroeger verbaasde de mensen zich over paddestoelen. De mensen waren er zelfs een beetje bang voor. Paddestoelen verschijnen zomaar, lijkt het, en de mensen begrepen niet waar ze vandaan kwamen. Paddestoelen werden dan ook in verband gebracht met bovennatuurlijke zaken, zoals duivels, heksen en elfen.

Aan veel namen van paddestoelen kan je dat nu nog merken: duivelsei, duivelsbrood, heksenboleet, heksenkringen en elfenbankjes.

Omdat er geen duidelijke reden was waarom er soms wel en soms geen paddestoelen groeiden, verzonnen de mensen vroeger zelf maar een verklaring. Heksenkringen zouden ontstaan waar 's nachts heksen gedanst hadden. Elfen gebruikte paddestoelen om op te zitten: het elfenbankje.

Ook de naam paddestoel verwijst nog naar die verzonnen verklaringen. Padden, zo dacht men vroeger, waren de huisdieren van heksen en tovenaars. De paddestoel is hun zitplaats.

Ook werd wel gedacht dat paddestoelen kabouterhuisjes waren. Mijn moeder heeft nog oude plakboekjes van kabouter Piggelmee en die woont in een paddestoel.

Over al deze verklaringen zijn in de loop der jaren heel wat sprookjes, liedjes (kabouter spillebeen) en verhalen geschreven.

Zelfs nu is er nog een bekend Tv-programma "Kabouter Plop" dat hier over gaat.

Nu weten we natuurlijk dat dit niet waar is, maar vroeger geloofden de mensen er heilig in en de naam paddestoel is gewoon blijven bestaan.

 

Wat is een paddestoel?

Een paddestoel is een bijzondere plant, want hij groeit onder de grond en heeft geen bladeren.

En ze komen ook vaak voor op donkere plekken of groeien zelfs in het donker. Paddestoelen zijn het zichtbare deel van een soort draderige massa, die onder de grond leeft. Dit heet de zwamvlok. De paddestoel is eigenlijk de bloem van de zwamvlok.

De bekendste paddestoelen zie je in de herfst, maar paddestoelen komen het hele jaar voor. In elk seizoen zijn er andere paddestoelen.

Alleen als het in de zomer erg warm en droog is of in de winter heel koud zie je ze niet.

Vooral na een regenbui komen ze snel te voorschijn, zoals het spreekwoord al zegt,

"Ze schieten als paddestoelen de grond uit".

Paddestoelen zijn het mooist als het geregend heeft.

Een paddestoel is eigenlijk heel nuttig, want hij helpt bij het opruimen van het bos. Een paddestoel verteert namelijk de afgevallen bladeren.

 

Bouw van de paddestoel

De paddestoel heeft een hoed, een manchet en een steel met een verdikte voet (beurs). De hoed bestaat uit vlees. Aan de onderkant van de hoed zitten gleufjes of plaatjes. In de gleufjes of plaatjes zitten de zaadjes van de paddestoel. Die heten sporen.

En in de grond, wat je dus niet kan zien, zit de zwamvlok.

 

De paddestoel

Ik heb al gezegd dat de paddestoel is eigenlijk niets anders dan de bloem van de zwamvlok.

Het verschijnen van de paddestoel, dus de bloem, is afhankelijk van een groot aantal zaken: voeding, vochtigheid, temperatuur, licht enz. Afgelopen herfst waren er veel paddestoelen, omdat het een warme en natte zomer was geweest.

Paddestoelen hebben allemaal hun eigen groeiplaats. Sommige vind je alleen in dennenbossen, andere op het hout van bepaalde bomen of op mest. Als de paddestoelen rijp zijn vallen de sporen uit de paddestoel. De sporen zijn heel licht en daardoor kan de wind de sporen heel ver mee nemen.

Als een spore op een geschikte plaats terechtkomt, ontkiemt hij en groeit er een nieuwe zwamvlok uit. Zo is het dan eigenlijk een kringloop geworden.

 

Bekende soorten paddestoelen

  • vliegezwam (rood met witte stippen)
  • elfenbankje
  • berkenzwam
  • eekhoorntjesbrood (boleet)
  • honingzwam
  • truffel
  • (weide)champignon

 

Minder paddestoelen

De laatste jaren komen er steeds minder paddestoelen voor. Eerst kregen mensen die paddestoelen plukten de schuld. Nu blijkt dat het verdwijnen van paddestoelen andere oorzaken heeft. Door de droogte maakt de zwamvlok minder paddestoelen. Zo leek de bekende vliegezwam jaren geleden erg zeldzaam. Totdat na een aantal droge zomers een natte zomer volgde. In dat jaar waren er plotseling weer veel vliegezwammen. In de droge jaren is de zwamvlok gewoon blijven leven zonder paddestoelen te maken. Pas na veel regen staken de rode paddestoelen hun hoed uit de grond.

Ook zure regen en het gebruik van kunstmest hebben invloed op het verdwijnen van paddestoelen.

Het plukken is dus niet de oorzaak van het verdwijnen van paddestoelen, omdat dit de zwamvlok niet aantast. Toch is het beter de paddestoelen te laten staan. De zwamvlok krijgt dan meer kans sporen te verspreiden. Vooral zeldzame paddestoelen moeten elke kans krijgen om ook elders te kunnen gaan groeien.

 

Op paddestoelenjacht

Paddestoelen kun je het hele jaar door vinden. Alleen als het in de zomer langdurig droog is of het in de winter hard vriest zijn er weinig.

In de herfst vind je andere soorten dan in het voorjaar. In nat weer staan paddestoelen er altijd mooi bij, je moet het daarom niet erg vinden om nat te regenen als je paddestoelen wil gaan zoeken.

Het is dan handig om een potlood en schrijfboekje mee te nemen. Om de onderkant en de sporen te kunnen zien is een zakspiegeltje handig. Ook een loep om kleine paddestoelen goed te bekijken is aan te raden.

Wil je weten wat voor een paddestoel ergens groeit, dan moet je op de volgende dingen letten:

  • Hoed: afmetingen, vorm, en kleur. Is de hoed kleverig of glad?
  • Steel: afmetingen, kleur, vorm.
  • Vlees: kleur. Ruik je iets?
  • Sporen: kleur van de sporen. Dit is soms onder de hoed of op het gras te zien.
  • Groeiplaats : is dit op de bodem, een boom of een plant? Groeit de paddestoel in het bos of in de wei?
  • Seizoen: zie je de paddestoel in de zomer, herfst, winter of lente?

Als je dat allemaal bekeken hebt, kun je met een boek of het gidsje van Natuurmonumenten precies uitzoeken welke paddestoel je hebt gevonden. Dat heet met een moeilijk woord: determineren.

 

Eetbaar, giftig en dodelijk

In landen als Frankrijk, ItaliŽ en Duitsland worden veel soorten verzameld om te eten. Daar leren de mensen van vader op zoon en van moeder op dochter welke soorten eetbaar zijn en welke giftig. Er zijn maar een paar soorten echt gevaarlijk en dan meestal alleen nog maar als je er veel van eet.

Er is maar ŤŤn soort die direct dodelijk is en dat is de groene knolamaniet.

Bij ons is de champignon erg bekend als eetbare paddestoel en niet duur. Maar ook de truffel is een bekende lekkernij, waar zelfs heel veel geld voor wordt betaald.

Al in de vijfde eeuw voor Christus ontdekte een Griek (Hyppocrates), de geneeskrachtigewerking van bepaalde paddestoelen. In onze streken hield de paddestoel lang een slechte naam.

Dat is niet zo vreemd. Paddestoelen komen in duizenden varianten in de natuur voor.

In de ogen van de middeleeuwers huisde er in elke paddestoel een duivel. Naast de eetbare paddestoelen zoals bijvoorbeeld eekhoorntjesbrood, hanenkammen en weidechampignons

bestaat er een klein aantal giftige soorten. Het eten van sommige soorten kan leiden tot het zien van vreemde dingen die er niet echt zijn. Dat heet met een moeilijk woord hallucinaties.

Nu worden zulke paddestoelen soms gebruikt als een soort drugs. Dat heet paddo's.

Als je er teveel van eet word je soms zieken vroeger kon je er aan dood gaan. In werkelijkheid

zijn de meeste paddestoelen niet giftig, maar wel oneetbaar omdat ze heel vies of heel hard zijn.

 

De champignon

De champignon is vandaag de dag een bekende groente. Gemiddeld eten we ruim 3 kilo per persoon en dat is geen wonder, want de champignon kan makkelijk met allerlei andere etenswaren gecombineerd worden. Denk maar aan macaroni, ragout of soep. Bijna alle in Nederland gegeten champignons worden ook hier gekweekt. Maar het heeft heel wat voeten in de aarde gehad voor het zover was.

 

Ontdekking van de champignon

In de tweede helft van de 17e eeuw merkten Franse meloenkwekers dat er spontaan paddestoelen groeiden op hun afgewerkte broeimest. Die paddestoelen bleken erg lekker te zijn. En dat er mťťr groeiden als zij de mestvaalt begoten met het water waarin zij de paddestoelen hadden gewassen. Zonder het te beseffen creŽerden ze daarmee de start van het kweken van paddestoelen. Nu, ruim 300 jaar later, is de champignon veruit de meest populaire.

 

Van grotten naar bovengrondse teeltruimten

Tegen het eind van de 19e eeuw wordt in Nederland op kleine, primitieve schaal de champignonteelt  beoefend in de mergelgrotten van Zuid-Limburg. Rond 1950 breidt de Nederlandse champignonteelt uit en ontstaan de eerste bovengrondse champignonteeltruimten. Door betere kwaliteit van grondstoffen, door verbetering van de teeltruimten en teelttechniek zijn moderne kwekerijen ontstaan. In zo'n kwekerij staan allemaal bedden die met compost worden gevuld. Op de compost komt een laagje dekaarde van ongeveer 5 centimeter. Vanuit de compost groeien zwamdraden in de dekaarde. Hier vormen de draden kleine knoppen, die op hun beurt uitgroeien tot champignons. Dit gaat heel snel. Iedere dag groeit een champignon zijn eigen grootte en na korte tijd kan het oogsten beginnen.

De jaarproductie was in 1997 240 miljoen kilogram champignons. Dit is 80 maal de productie aan champignons van 1960. Daarnaast is er een gestage stijging van de productie van andere paddestoelen zoals oesterzwammen en shii-take. Ondanks de toegenomen mechanisatie en automatisering is er voor veel mensen werkgelegenheid (op kwekerijen werken zoín 5000 mensen). Binnen Europa is de Nederlandse productie toonaangevend en op de wereldranglijst staat Nederland op de derde plaats.

 

De truffel

Een andere heel bekende en zeer dure paddestoel is de truffel. Deze zijn zwart of wit en groeien volledig onder de grond, meestal bij een jonge eik. Als ze rijp zijn stoten ze een geur af die net zo ruikt(stinkt) als een mannetjeszwijn. De vrouwtjes varkens graven dan de truffel op. Eten hem op en verspreiden via hun poep de sporen. Er kan dan weer een nieuwe truffel groeien(kringloop).

In Frankrijk en ItaliŽ worden de meeste truffels gevonden door daarvoor opgeleide varkens en honden die de geur opsnuiven, waarna mensenvoorzichtig gaan graven om de rijpe truffels te plukken. De zwarte truffels zijn allemaal bolvormig en wegen wel tot 2 kilo. Witte truffels mogen in Frankrijk niet worden verkocht, maar zijn in ItaliŽ heel bekend. Ze lijken meer op een aardappel en worden wel witgoud genoemd want ze kunnen 5000,- per kilogram kosten.

Vorig jaar is er nog een witte truffel voor 17000,- verkocht aan het Carlton Hotel in Amsterdam, waar de Italiaanse kok hem raspt over de tagliatelle, dat is een soort spaghetti.

 

Tenslotte

Het eten van paddestoelen, waar de champignon de bekendste van is, is heel gezond. Maar dat had de Griek "Hyppocrates" in de oudheid al ontdekt. Daarnaast is de paddestoel heel nuttig, omdat hij helpt het bos op te ruimen. Als er dus meer gekweekt worden dan blijven zowel de mens als de natuur gezond.