De vleermuis

Door Tessa van de Putten

vogel of muis voedsel echolocatie woonplaats door het jaar heen kolonies kolonies in huis? gevonden? kolonies tellen

Afgelopen zomer zijn wij met een avond excursie van Natuur Monumenten mee geweest op zoek naar vleermuizen. Dat was erg spannend, in het donker op zoek naar vleermuizen. Vleermuizen zijn namelijk nachtdieren en gaan s'nachts op zoek naar voedsel. Je kan ze niet zo horen, maar met een speciaal apparaat "de batmeter" kan je ze wel horen.

De boswachters hadden toen zo'n batmeter. Als je dan goed keek, zag je ze vliegen en jagen op muggen.

Ook hebben we nog een holletje gevonden in een boom, waar ze gingen slapen. Omdat het ging regenen, gingen ze allemaal naar binnen en dat konden we toen heel goed zien. In de regen gaan vleermuizen niet jagen, omdat er dan weinig prooien zijn. De meeste insecten kruipen dan in hun holletje.

Sommige mensen vinden vleermuizen eng. Dit komt omdat ze eigenlijk niets over vleermuizen weten, maar wel allerlei rare verhalen geloven over vleermuizen die mensen aanvallen en ziektes overbrengen en het enige dat ze weten is dat vleermuizen in het donker rondvliegen.

Het bekendste verhaal dat mensen kennen is dat van Graaf Dracula, die volgens de legende afkomstig is uit Transsylvanië, mensenbloed drinkt om te overleven en kan veranderen in een vleermuis, maar dat is niet waar.

Een andere bekende vleermuis is Batman met zijn broer Robin. Dit is een stripverhaal dat bekend is van de TV en dat gaat over verklede mensen die in Gotham City het kwaad van bijvoorbeeld de Joker bestrijden. Dit soort verhalen zijn natuurlijk niet waar.

Ik vond dit toen zo'n leuke excursie, dat ik meer wilde weten over vleermuizen en daarom heb ik er mijn spreekbeurt en nu mijn werkstuk over gehouden.

Ik ga nu het een en ander vertellen over vleermuizen en dan blijken het helemaal geen enge diertjes, maar juist nuttige en leuke dieren te zijn.

De naam vleermuis komt van vleugelmuis, maar een vleermuis heeft niets met een muis te maken. Zo is de vleermuis het enige zoogdier ter wereld dat kan vliegen en kan hij wel 28 jaar oud worden. Dat is een groot verschil met de gewone muis die, zoals jullie weten niet kan vliegen en meestal niet veel ouder wordt dan een jaar.

In Europa zijn alle vleermuizen insecteneters. Ze vallen dan ook geen mensen aan, omdat die veel groter zijn en omdat het geen bloeddorstige diertjes zijn. Er is dus geen enkele reden om bang te zijn voor de vleermuis.

In Nederland zijn tot nu toe komen 21 verschillende vleermuissoorten aangetroffen. Daarvan komen er 7 soorten algemeen of redelijk algemeen voor. 9 soorten zijn zeldzaam en 3 soorten zijn de afgelopen 50 jaar geheel uit Nederland verdwenen.
Alle in Nederland aangetroffen vleermuissoorten zijn wettelijk beschermd.

Welke soort ergens leeft is veelal afhankelijk van het landschap in de omgeving. De bekendste vleermuis in Nederland is de dwergvleermuis. Hij wordt dwergvleermuis genoemd, omdat als je zijn vleugels zou opvouwen hij in een luciferdoosje past. Daarnaast zie je in Nederland ook de zogenoemde laatvlieger veel, welke ongeveer twee keer zo groot is als de dwergvleermuis. Hij meet met uitgespreide vleugels ongeveer 40 centimeter (spanwijdte).

Alle in Nederland bekende vleermuizen eten insecten, zoals vliegen en muggen. Een vleermuis eet op een nacht een kwart tot een derde van zijn gewicht. Dat betekent soms wel driehonderd vliegen of muggen. Dus als je niet tegen dat gezoem en geprik van muggen kan, dan zou de vleermuis eigenlijk je beste vriend moeten zijn.

Zij vangen hun eten tijdens de vlucht met hun pootjes en eten ook terwijl ze rondvliegen.

Vliegen en de goede weg tussen de bomen of naar een zwerm muggen vinden doen ze op een aparte wijze. Vleermuizen stoten tijdens het vliegen namelijk hele hoge geluiden uit en de echo van dat geluid weerkaatst dan tegen huizen, bomen of bijvoorbeeld een zwerm muggen. Als het ware zien ze dus met hun oren.

De echo werkt zo nauwkeurig dat de vleermuis in het absolute donker kan rondvliegen zonder op iets te botsen. Het geluid dat ze uitstoten is voor mensen niet te horen en de weerkaatsing werkt net als een radar via ultrasonische tonen. Als je dit geluid wilt horen dan kan je het beste een apparaatje kopen of lenen dat het geluid van de vleermuizen omzet in tonen die ook voor mensen zijn te horen. Dit apparaatje wordt de "batmeter" genoemd.

Jagende vleermuizen kan je vinden op beschutte plekken, waar ook muggen en vliegen zitten, zoals in houtwallen bij parken of in de struiken rondom stilstaand water.

Bij bijvoorbeeld het landgoed van natuurmonumenten kom je diverse soorten vleermuizen tegen en kan je 's nachts de vleermuizen over het water horen scheren of tussen de grote bomenrijen horen vliegen. Als je geluk hebt kun je ze ook in hun holletje horen en zien zitten. Een holletje in een boom herken je eigenlijk aan een klein gaatje met zwarte strepen eronder. Een vleermuis plast en poept namelijk buiten zijn eigen voordeur, maar kan niet zo goed mikken, zodat alles op de boom komt, waarin hij woont.

Bij vleermuizen zijn hun armen en benen helemaal aangepast aan het vliegen. Daardoor kunnen ze niet zelf een nest maken, een gat in een boom hakken of een hol graven. Vleermuizen zijn dan ook altijd op zoek naar bestaande verblijfplaatsen. Omdat een vleermuis op zijn kop hangt zoeken ze hun holletjes vaak in gaatjes in oude bomen. Die gaatjes zijn er dan ingekomen doordat er een tak is afgebroken, doordat de bliksem is ingeslagen of doordat er eerst een gaatje door bijvoorbeeld een specht is gemaakt.

Vleermuizen blijven gedurende de zomer nooit lang op dezelfde plek. Een holletje in een boom wordt meestal na drie weken verlaten en dan kunnen kleine vogeltjes of zelfs uilen er gebruik van maken.

In de winter zijn er geen insecten en dat is dan ook de reden dat vleermuizen een winterslaap houden. Deze duurt van oktober tot april en gedurende deze periode blijven ze op dezelfde plaats. Ze slapen hangend aan hun achterpoten of kruipen weg in een spleet. Omdat het een koele en vorstvrije plaats moet zijn, doen veel vleermuizen hun winterslaap in holle bomen, de grotten in Limburg of zelfs in oude "ijskasten".

Hiermee bedoel ik natuurlijk geen echte ijskast, die op stroom werkt, maar een ouderwetse van de rijke mensen. Vroeger groeven de rijke mensen kelders in hun tuin, waar ze dan het ijs van de sloot of de tuinvijver in bewaarden. Op die wijze konden de mensen hun vlees en groente vers houden.

Ook in 's Gravenland, waar veel buitenverblijven van rijke mensen zijn, is zo'n ouderwetse kelder te vinden. De deur wordt bewust niet dicht gedaan, maar op een kiertje gezet zodat de vleermuizen er gemakkelijk in en uit kunnen vliegen.

Ook komt het voor dat ze niet in een holletje wonen, maar bijvoorbeeld onder de dakgoot, in een nest in de spouwmuur van in aanbouw zijnde woningen of bij bestaande huizen tussen de buitenmuur en de aftimmering. In ons vorige huis leefden er vleermuizen in kiertjes tussen de planken boven de keuken en kon je ze 's avonds heel goed horen piepen en zelfs zien.

Vleermuizen leven meestal alleen. Dit is anders tijdens hun winterslaap, dan zijn er een heleboel vleermuizen bij elkaar om te slapen. Ook als de vrouwtjes jongen moeten krijgen dan leven de vrouwtjesvleermuizen in kolonies samen. Zo'n kraamkolonie kan wel bestaan uit 15 tot 400 dieren. In zo'n kolonie worden dan ook de jongen geboren en gezoogd tot ze een maand oud zijn. Na ongeveer een maand kunnen ze zelf vliegen en voor hun eten zorgen. Vanaf dat moment (eind juni) lost de kolonie op en leven de vleermuizen weer alleen tot het moment waarop hun winterslaap begint.

Het kan ook voorkomen dat vleermuizen een ruimte in de muur of het dak kiezen als kolonieplaats.
Vaak merkt je hier niets van maar soms verraden de vleermuizen zich door kleine poepjes (net hagelslag) buiten op de vensterbanken en terras of door de geluidjes van de vleermuizen.
Wanneer mensen ontdekken dat ze een kolonie in huis hebben verwachten ze meestal allerlei problemen. Toch komt overlast door een vleermuiskolonie maar zelden voor:

Vleermuizen 'hangen' alleen in bestaande ruimten: ze maken zelf geen ruimten, knagen niet aan materialen en maken geen nest.

Vleermuizen brengen geen ziekten over op mensen of huisdieren.

Vleermuizen planten zich langzaam voort: vleermuizen krijgen slecht 1 jong per jaar, waardoor een kolonie dus ook langzaam groeit.

Vleermuizen vormen alleen kolonies in de kraamperiode (juni-juli) kolonies en in deze periode verhuizen ze vaak naar andere verblijfplaatsen.

· Vleermuizen verspreidden zelden een geur.

Veel klachten over vleermuizen gaan niet over de vleermuizen zelf maar over vleermuispoepjes.
Vleermuispoep is ongeveer net zo groot als muizenpoep. Het verschil is echter dat verse muizenpoep plakkerig is en als het oud is keihard. Vleermuispoep is altijd heel droog en is niet hard. Als je een vleermuispoepje tussen je vingers kapot wrijft valt het als stof uit elkaar. Dat komt omdat vleermuispoep alleen bestaat uit de schildjes, pootjes en andere harde restjes van
insecten. Doordat vleermuis zo droog is gaat het ook niet stinken. Overigens is vleermuispoep, ook wel 'guano' genoemd, de beste mest voor je tuin! Als de vleermuizen buiten de poepjes geen overlast veroorzaken is een vleermuis vriendelijke oplossing eenvoudig: regelmatig de poepjes opvegen.

Als een kolonie vleermuizen toch echt voor overlast zorgt, is het belangrijk om te weten dat je ze niet zomaar mag weghalen of de gaten waardoor ze naar binnen en naar buiten vliegen mag dichtstoppen. Neem altijd contact op met een werkgroep in de buurt.

Als je op straat of onder de dakgoot een vleermuis ziet liggen of hangen moet je er niet met je vingers aan komen, want als ze ziek zijn dan kunnen ze hondsdolheid overbrengen. Ook kunnen ze uit angst gaan bijten als je ze pakt.

Het aantreffen van één of meerdere vleermuizen in huis is vaak even schrikken.
Een rondvliegende vleermuis in een kamer is zo verholpen; als je s'avonds de ramen open zet, vliegt de vleermuis meestal vanzelf weg.
Als je een of meer vleermuizen in huis hebt is het belangrijk om te weten dat:

Vleermuizen wettelijk beschermde dieren zijn: het is verboden vleermuizen te vangen, te verstoren en te doden.

Ze niet in haren vliegen

Niet bijten (misschien alleen als u ze vastpakt)

Geen gaten knagen of nesten bouwen

Overigens is de kans dat een vleermuis in Nederland hondsdolheid overbrengt vrijwel nul. Een vleermuis zal nooit uit zichzelf bijten. Alleen als het dier wordt opgepakt kan het uit zelfverdediging bijten.

Er zijn in heel Nederland vleermuizen werkgroepen, die altijd gebeld kunnen worden om een gevonden vleermuis op te halen.

Als je een kolonie vleermuizen in of bij je huis hebt en het leuk vindt dan kan je ook zelf ieder jaar de kolonie tellen. Van de werkgroep hier in de buurt heb ik begrepen dat veel mensen die eerst klaagden over vleermuizen in of rondom hun huis dat ze later enthousiaste tellers zijn geworden en dat ze het jammer vinden als blijkt dat de kolonie is verdwenen.

In het vorenstaande hen ik aangegeven dat vleermuizen helemaal niet eng zijn, dat ze niet uit zich zelf gaan bijten en dat ze bijna nooit ziektes overbrengen. Omdat ze per dag een heleboel muggen eten en de meeste mensen aan muggenbeten een hekel hebben, terwijl hun poep heel vruchtbaar is, zou de vleermuis een van de grootste dierenvrienden van de mens moeten zijn. Ik zou het dan ook een goed idee vinden als er meer mensen een vleermuizenkast aan hun huis of schuur ophangen.

Het is terecht dat de vleermuis een beschermd dier is.